LASTİKLERMotorlu taşıtlar da aracın yükü önce aracın şasisine sonrada yaylar üzerinden tekerleklere bindirilir. Teker başlıca iki kısımdan oluşur. Tekerin madeni kısmına jant, yumuşak kısmına ise tekerin lastiği denir. Jant tek parçalı bir yapıya sahiptir ve teker içinde bulunur. Jantın merkezi çap bakımından biraz daha küçüktür. Bu sebeple böyle jantlara düşük merkezli jant denir. Fakat günümüzde en çok bu tip jantlar kullanılmaktadır. Merkezin çukur tutulması lastiklerin sökülüp takılmasını kolaylaştırır. Jantın orta kısmına göbek denir. Lastiğin dudağının bir kısmı çukura indirildikten sonra diğerkısmının girmesi daha kolay olur. (Şekil 1)Bazı jantlarda emniyet kenarları bulunur. (Şekil 2)Bunların görevi lastiğin patlaması halinde dudakların çukur kısma girmesine engel olmaktır. Çünkü lastik böyle bir durumda janttan sıyrılabilir. | |
x |
|
| Şekil1:Tipik
bir çukur jant. | Şekil2:Emniyetli
jant. |
Bazı teker jantları da magnezyum ve alüminyum alaşımından yapılmıştır. Bu tür jantlar hem çok daha sağlam hemde daha hafiftirler. Bu tür jantlara her ne kadar piyasada çelik jant dense de bu tabir yanlıştır. Bu jantlara alaşım jant demek daha doğru olur.
Daha çok ağır hizmet araçlarında rastlanan bir jant çeşidi de çok parçalı janttır. Kamyon, çekici. yol ve iş makinaları üzerinde kullanılan tekerlerin lastiklerini kolaylıkla sökebilmek için jant iki, üç veya daha çok parçadan yapılabilir. Göbeği düşük jant ağır hizmet tipi araçlar için yeterli değildir. Çok parçalı jantlarda teker kısmı ile falanş kısmı vardır. Flanş bir bakıma kilit eleman görevi yapar. Bazılarındada jant çok parçalı olmasına rağmen birde kilit halkası vardır. Buna jant çemberide denir. Her iki tiptede lastiklerin bakımı için teker bir bütün halinde sökülür; sonra jant çemberi ile flanş çıkarılır. ve ancak bundan sonra lastikler sökülebilir. Bu tür tekerlerde kullanılan lastikler genellikle iç lastik de gerektirir. Çünkü jantın tamamen sızdırmaz bir yapıya dönüştürülmesi zordur. Teker jantın ortasında bulunan civatalar aracılığı ile teker göbeğine bağlanır. Civatalar ya tekerin ortasından geçip göbeğe vidalanır yada göbekten çıkan saplamalardan tekeri bağlamak için faydalanılır. Saplamaların kullanılması durumunda tekeri bağlamak için özel somunlar kullanılır. Bunlara bijon somunu denir.Aracın ön tekerleri ön aks üzerinde yataklandırılmış ve onun üzerinde dönen göbeklere takılırlar. Arka tekerlekler ise arkadan itişli araçlarda aksın uzantısında bulunan flanşa bağlanırlar. Özellikle ön tekerleklerin bağlandıkları ön aks ve üzerindeki teker göbeklerinin direksiyon sistemi ile ilişkilerinin bulunması nedeniyle yapısı önem taşır. Ön teker göbekleri genellikle konik masuralı yataklar üzerinde yataklandırılırlar.Lastiklerin iki ana görevi vardır; Yolların yüzeylerindeki pürüzden doğan titreşim ve darbeleri emmerek yok etmek. Yol ile teker arasında teması sağlayarak bir dayanma yüzeyi meydana getirmek. Bu ikinci görevi ve görevi yerine getirmekteki özelliği ile aracın ileri gitmesi , direksiyon aracılığı ile kumandanın sağlanması ve uygun mesafelerde aracın durdurulması gibi çalışmalar rahatlıkla temin edilir. Lastikler çeşitli kauçuk lif, bez tabaka ve çelik tellerden meydana gelir. Bez katlar ipek, naylon ve polyesterden oluşur ve lastiğe biçim ve kuvvetlilik kazandırırlar. Bez katlara kauçuk emdirilmiştir. Bez katlar çelikten damağın telleri etrafına sarılmışdır. Damak kısmı lastiğin janttan çıkmasını önleyen dayanıklılığı verir. Teker lastiklerin içine genellikle hava doldurularak kullanıldıkları için pnömatik lastikler olarak bilinirler. Lastik kısmına karkas adıda verilir. Karkas dokulardan oluşmaktadır. Bu dokular bez katlardır. Karkas bez katlarının doku yönü de önemlidir. Dokunun tekerin ekseni ile yaptığı açıya zenit açısı denir. Pnömatik teker lastikleri de en çok bu açıya göre sınıflandırılır. Buna göre lastiklerin çeşitleri şöyledir.
1) Diyagonal Lastikler: Bunlarda zenit açısı 28-35° arasındadır.2) Radyal Lastikler: Bu lastiklerde karkasın tek kat olması halinde açısı 90 çok katlı olması halinde ise 85-88°'dir. Böyle bir karkas çevre yönünden yük taşımıyacağından etrafına zenit açısı 14-20° olan katlardan meydana gelen bir kuşak geçirilir.3) Yarı Radyal Lastikler: Bu lastiklerde de diyagonal bir karkas üzerine radyal lastiklerdede olduğu gibi bir kuşak geçirilmiştir.Lastiklere geçirilen kuşaklardan ötürü radyal lastiklere kuşak lastikler de denir. Lastiklerin bu yapılarından dolayı birbirine oranla üstünlükleri vardır. Örneğin radyal lastiklerin yuvarlanma direnci kat sayısı düşüktür ve daha serttirler. Daha pahalı olur ve daha az aşınırlar. Radyal ve diyagonal lastiklere örnek olmak üzere şekil3'e bakın. |
![]() | x |
| Şekil3: Üç tip lastiğin farklı yapıları. | Şekil4:
Yukarıdaki Tubeless lastiği inceleyin |
| Radyal Tabanlı Lastiklerin Avantajları 1) Sürtünme yüzeyinin temeli daha sağlamdır. 2) Çalışma ve bununla birlikte meydana gelen ısınmanın azalmıştır 3) Daha az yuvarlanma direnci gösterir. 4) Daha uzun ömürlüdür. 5) Daha az yakıt tüketimini sağlar. (Yuvarlanma direnci az olduğu için.) | Tubeless Lastiklerin Avantajları 1) Daha fazla seyir emniyeti sağlar. (Lastiğin patlaması hemen hemen mümkün değil.) 2) Daha az ısı oluşturur. (İç lastikle dış lastik sürtünmesi olmaz.) 3) Daha az ağırlık. (İç lastik olmadığı için ağırlığıda yok) 4) Montajı basit. (İçlastik olmadığı için yerleştirme işlemi ortadan kalkar.) |
Tubeless lastiklerin dışında ayırt edilebilmesi için "Tubeless" diye yazar. Lastiklerin "Aquaplaning" (ıslak yolda tekerin altına su kütlesi dolarak kayması olayı) yapmaması için lastik dişleri derin yapılmalıdır. Bu her ne kadar sürtünme yüzeyini azaltıp fren güvenliğini zayıflatsa da aracın ıslak zemindede gideceğini düşünürsek bu şarttır. Aquaplaning hızın çok fazla olması veya tekerin altına su kütlesi girmesi sonucu oluşur. Lastiğin su üzerinde kaymaması için lastik genişliği arttıkça diş derinliklerini de arttırmak gerekir. | |